Geschiedenis, kunst en erfgoed in Lippenhuizen e.o.

Door Gerhild van Rooij

 

70 Valkerij Grietenije Opsterlandt op de kaart (7)

22 okt 2023 | Geschiedenis

Valkenier
Lippenhuizen ligt nu nabij een natuurgebied met heide en was vroeger omgeven door ruige heidegronden. Opsterland was een grietenij waar het goed jagen was, een ideaal gebied ook voor de Valkerij. In de zogenaamde Schotanus-Halma atlas uit 1718 staat rechtsonder op de topografische kaart van Opsterlandt naast de bestuurs-cartouche een valkenier met in zijn hand een gehuifde valk. Hij is de jager met hoorn en geweer die is beschreven in Deel 69 Op de kaart (6). Een valkenier beoefent de valkerij ofwel de kunst van het vangen, in conditie houden en africhten van valken voor de jacht op wilde prooi. Bovenop de cartouche naast de jager staat een tweede, eveneens gehuifde valk met aangeslagen prooidier onder zijn poten.

Herkomst 
De oorsprong van de valkerij ligt vermoedelijk in het Verre Oosten. De valkerij zou al in 2000 v. C. bij de Chinezen bekend zijn. Als oudste bewijs voor de valkerij wordt een uit 722 – 705 v. C. stammend Assyrisch bas-reliëf genoemd. Aziatische nomadische volkeren vonden in het gebruik van valken en arenden een doeltreffender methode om vlees te vangen dan de jacht met primitieve bogen of speren. Onder meer de Hunnen uit Mongolië namen die techniek mee naar midden Europa, de Panonische vlakte in Hongarije.

Valken in Codex Manese
.De Valkerij was in Europa lange tijd voorbehouden aan de adel en leden van koninklijke families. Zij hadden valkeniers en hoofdvalkeniers in dienst en die zorgden dat alle deelnemers aan de Valkerij over een geoefende valk konden beschikken voor de jacht. De adel en koningen jaagden zelf ook met bij hun stand passende valken of haviken. Dankzij historische documenten en kunstwerken is bekend dat de jacht met valken veel regels kenden voor het africhten van de vogels en voor het jagen. Dit is terug te vinden in geïllumineerde handschriften. In de Codex Manesse staat bijvoorbeeld een plaat waarop te zien is hoe Koning Konradin von Hohenstaufen (de jonge) paard rijdt en met valken jaagt. De afbeelding is tussen 1305 en 1340 geschilderd. In musea bieden prenten en schilderijen een beeld van valkeniers, de jacht met valken en de bijbehorende attributen en kleding in verschillende continenten en eeuwen.

Opsterlandse valkenier
Het jagen met speciaal voor dat doel afgerichte valken vindt altijd plaats in een passend terrein waar de valkenier-jager de valken op voor hen natuurlijke prooien laat jagen. In 1718 bezat Opsterland uitgestrekte ruige terreinen waarop de valken konden worden getraind in het jagen en de valkenjacht met de speciaal daarvoor afgerichte valken met succes kon worden bedreven. De prooidieren van de valken behoorden tot het kleine wild dat deel uitmaakte van het menu van de rijken en ook geserveerd werd bij banketten. De Valkerij is een ecologische jacht, de valk jaagt  in hoge vlucht of lage vlucht op zwakkere vogels.

Valkeniershandschoen
De hand van de valkenier waarop de valk rust is altijd gehandschoend. Een valkeniershandschoen is gemaakt van dik leer of extra dikke stof, dit voorkomt dat de valk de hartslag van de valkenier kan waarnemen. Wanneer zijn hartslag wel door de valkeniershandschoen heen zou  dringen, zou de valkenier niet veilig zijn. De jachtvogel zou de arm dan voor een prooidier aanzien en aanvallen. Bij de valkenier op de kaart van Opsterland bolt onder de brede omslag aan het eind van de wijde mouwen van de jas een rond zijn polsen ingesnoerde overhemdmouw op, de manchet van de valkeniershandschoen lijkt onder de mouw te vallen.

Grootvalkenier Cheseman
Op een stoer en gevoelig halfportret uit 1533 is de hoge edelman Robert Cheseman  afgebeeld in zijn erefunctie van grootvalkenier van de Engelse koning Hendrik VIII (1491—1547). Hij houdt in zijn duidelijk zichtbare gehandschoende hand een  gehuifde valk vast. Het haarscherpe en fijnzinnig schilderij is van de hand van de Duitse schilder Hans Holbein II, bekend als Holbein de jonge. Hij woonde net een jaar in Engeland toen hij de portretopdracht ontving. Holbein blonk uit in het weergeven van de verschillende texturen, zoals van het verenkleed en de diverse stoffen met weerkaatsend licht in de kleuren. Ruim anderhalve eeuw later werden tadhouder Willem III (1650-1702) en Mary Stuart (1662-1694) in 1689 koning en koningin van Engeland. Nadat Willem ook koning van Nederland werd, hebben ze het portret van Cheseman meegenomen naar jachtslot Het Loo, nu Paleis het Loo. In 1816 heeft Willem V dit werk overgedragen, waardoor dit meesterwerk nu op zaal te zien is in het Mauritshuis.

Manchet en mouw
De meestal adellijke of Koninklijke valkeniers dragen fraaie kostbare kleding van zware kostbare stoffen zoals ook de valkenier op de aan Jan Luiken toegeschreven kaart van Opsterland  uit 1718. Op afbeeldingen van valkeniers is te zien hoe handschoen en mouw samen de onderarm bedekken. De valkeniershandschoen loopt door tot onder de mouw of de manchet valt over de mouw heen. Bij grootvalkenier Cheseman steken de onderarmen vanaf de ellenbogen uit de armspleten van zijn zwarte met bont gevoerde mantel. De contrasterende gladde rood satijnen overhemdmouwen sluiten aan op zijn pols en de manchet van zijn leren handschoen valt, net als op de illustraties 2, 3 en 7, over de satijnen mouw.

Tekst: Gerhild van Rooij, oktober 2023 voor De Harker.

1 Valkenier met twee valken op kaart Grietenije Opsterlandt, 1718, Schotanus-Halma atlas (Rijksmuseum,RP-P-AO-2-23C-8-2, krt7).
2 Le vol du heron, 1841-1853, jacht met valken, het Loo, 1843, in tegenwoordigheid van Prins Alexander der Nederlanden (Gelders Archief 1551-308).
3 Koning Konradin von Hohenstaufen (de jonge) tijdens jacht met valken, Codex Manesse, fol. 7r, Basel,1305-1340, liederenhandschrift (Universiteitsbibliotheek Heidelberg).
4 Guillaume Anne van der Brugghen, prent naar eigen ontwerp, Valk overvalt reiger in hoge vlucht (verso gestempeld: Lugt 2228), Nederland, ca.1826 in/voor 1889, ets,  chine collé papier, plaatrand h 110 x b 146 mm (Rijksmuseum, RP-P-1889-A-14893).
5 Prentmaker anoniem, naar prent van Isaac de Jouderville, Man met valk (verso, gestempeld: Lugt 2228), druk 1622-1645, ets, gravure, papier plaatrand h 123 × b 97 mm (Rijksmuseum RP-P-1904-968).
6 Hans Holbein II (1497/98-1543), ‘Robert Cheseman (1485-1547), grootvalkenier van Engelse koning Hendrik VIII’, 1533, halfportret, olieverf (Mauritshuis).
7 Een meester valkenier voedert de valken, Peter Beckers, De Vallkerij in de Kempen, Heemkronijk,1995, jaargang 34, 1, pagina 32 (heemkundekring-item/693).