Geschiedenis, kunst en erfgoed in Lippenhuizen e.o.

Door Gerhild van Rooij

 

72 OGEN VAN DE VALK, valkerij op de kaart (9)

8 dec 2023 | Geschiedenis

Valkenogen
Valken kunnen met enorme focus naar de grond toe, muisstil in de lucht blijven hangen, zoals helikopters. Dit stille hangen wordt bidden genoemd en ziet er sereen uit, maar de valk is fysiek doelgericht op dit prooidier duiken. Fûgelwacht Noardburgum beschreef het geheim van een valk: de vogel kan ultraviolet licht zien en omdat de urine van muizen veel fosfor bevat en fosfor ultraviolet hard aan het werk, vaak tegen de wind in. De valk heeft zeer scherpe ogen en kan vanuit de hoogte zien of muizen uit hun holletje komen. Een valk kan razendsnel en licht weerkaatst, kan de valk vanaf hoge en verre afstand de muis precies volgen.*

Weiman in cent-prentrijm
Op een oude cent-prent met vijftien afbeeldingen van flora en fauna staan drie rijen met elk vijf prenten en evenveel bijbehorende rijmen. Linksboven staat als eerste de Valk afgebeeld met onderstaand vierregelig rijm waarin als eerste het oog van de valk wordt beschreven:

“De Valk, wiens oog van roofzucht brandt,
Zit echter op des weimans hand,
Tot hij hem loslaat, vreedzaam neder;
En keert dra met zijn jagtbuit weder.”


De weiman is een oud woord voor een jager of een jager met vogels die vaak is afgebeeld met een zogenaamde weitas.  

Van de vuist
In de voorgaande afleveringen Geschiedenis, kunst en erfgoed in Lippenhuizen is op de kaart van de Grietenije Opsterlandt (Schotanus-Halma atlas, 1718) ook te zien dat de valk ‘vreedzaam’ neder zit op de hand van de weiman. Laat de weiman de afgerichte valk los, om te jagen, dan vliegt de valk van de hand of de vuist op zijn prooi op.  Op de al genoemde centsprent staat rechts op de eerst regel een afbeelding van de Lammerengier

“De vogel Grijp of Lamm’rengier
Vliegt even roofziek als een Arend.
Maar ruim zoo groot en ook schrikbarend
Ontziet zijn stoutheid mensch nog dier.”

In het vluchtbedrijf of weispel experimenteerden de valkeniers met verschillende vogels. Een grotere vogel zou, zo dachten valkeniers, meer prooien kunnen vangen dan de slechtvalk waardoor de jacht zou dan meer opleveren. De valkeniers jaagden vanuit dit idee met adelaars, maar de slechtvalk bleek veel sneller dan de adelaar of andere grotere vogels.

Elk meent zijn uil
Men jaagde ook met een als jager afgerichte uil, daar komt het oude  spreekwoord: Elk meent zijn uil een valk te zijn, vandaan. In Latijn luidt dit: Quisquis amat ranam, ranam putat esse Dianam, en in Fries Elts mient dat syn ûle in falk is. Fries heeft ook nog de variatie Elts hâldt syn eigen protter (spreeuw) for in lyster (lijster). In Spieghel, 285; schijft Jacob Cats (1577-1660) onder I, 417:
“Siet! ’s vrijers gunstigh oogh dat kan de schoonheyt maken; 
Elck acht sijn uyl een valck, en boven eygen mal,
Soo wil men dat het volck het soo geloven sal”


Het spreekwoord waarop meerdere variaties zijn, betekent dat ieder het zijne, zijn kinderen, werk of liefje bijvoorbeeld voor uitmuntend houdt, ook al is dat niet terecht.

Veren en consumptie
De uil trok de aandacht van kraaien en eksters, en vloog de slechtvalk uit, dan kon die snel korte metten maakte met de andere vogels, zoals reigers. De jacht op reigers ging mede om de veren, maar vooral om het vlees! Consumptie van grote vogels naast reigers, ooievaars, ook kwakken, roerdompen, kraanvogels, zwanen en pauwen was zeer geliefd bij de elite van de middeleeuwen tot in de 17e eeuw. Afgekloven ooievaarsbotjes zijn in Groningen wel bij een opgraving aangetroffen. In historische films, televisieseries en kookprogramma’s worden de grote en kleine vogels wel volgens recepten uit oude (kook)boeken bereid. Gote vogels als zwanen, ooievaars, fazanten en allerlei gevogelte ter tafel gebracht, in hun verentooi en “natuurlijke” broedhouding.

Zwaan en liefdessymbolen
De grootste vogel, meestal een sierlijke zwaan, werd wel gevuld met steeds kleinere vogels, tot aan een vinkje. In het kookboek van Nederlandse huishoudster stonden recepten voor zwanen, ze kwamen vlak voor de oorlog nog op de markt in Amsterdam. Teniers afkomstig uit een Antwerpse kunstenaarsfamilie schilderde een keukeninterieur op koper, op de gladde ondergrond kon hij heel gedetailleerd schilderen. De dromerige, appels schillende vrouw is zijn echtgenote Anna Breughel en hun zoon David houdt het bord met geschilde appels vast. De zwanenpastei op tafel draagt liefdessymbolen: een krans van rode en witte roosjes en een schildje met een brandend hart en ineengeslagen handjes.

Tekst: Gerhild van Rooij, december 2023 voor De Harker

 Historische afbeeldingen

* Fugelwacht Noardburgum ‘Wat fleant dêr?! Torenvalk – Wikel’, Heidepraet, nr. 450, oktober 2023, pagina18.