Geschiedenis, kunst en erfgoed in Lippenhuizen e.o.

Door Gerhild van Rooij

 

73 Evert Zandstra uit Lippenhuizen, Hoorspel IJs en Zuiderzeen (1)

17 jan 2024 | Geschiedenis

Evert Zandstra, ongerepte natuur
Evert Zandstra is op eerste Kerstdag, 25 december 1897 in Lippenhuizen geboren als derde zoon van Klaas Alberts Zandstra, Koopman in Galanterien, later heideontginner en Doetje Everts Busaan. Hij is op 2 augustus 1964 in Wageningen overleden en vernoemd naar zijn opa van moederszijde. Evert groeide op in Lippenhuizen, waar het stroomgebied van het Koningsdiep (Alde Boarne) nog ongerept was en niet drastisch ingetoomd. Het dorp was omringd door een veel uitgestrektere Liphusterheide en de vaart was vol natuurlijk leven.

Onderwijzer
Wandelen, varen, struinen, kijken, van alles onderzoeken, sferen en overgangen in de jaargetijden waarnemen, scherpte het voorstellingsvermogen van Evert. In het water en op het land spelen in verschillende biotopen brachten hem al vroeg in contact met de grote diversiteit van de natuur. Wie veel waarneemt kan vertellen over samenhangen en dat zou Zandstra helpen als onderwijzer en schrijver. Hij stond kortstondig voor de klas in de Friese plaatsen Beets, Drachten, Terwispel en Terhorne (waarnaar hij 23 augustus 1917 verhuist) en aansluitend in Noord-Holland, eerst in IJmuiden en daarna lange in Santpoort.

Beeldend oeuvre
De onderwijzer met grote behoefte aan kennis doorgeven schreef in zijn vrije tijd een gevarieerd literair oeuvre. Zijn interesse voor botanische variëteiten, landschappelijke diversiteit, geologische en geografische geschiedenis is in Lippenhuizen ontstaan. Energie, kennis en omstandigheden om werkend op land of water, obstakels weg te ruimen in verschillende biotopen komen terug in zijn boeken, Zelfs bij verhalen in een andere tijd, of ander land is de omgeving levensecht geschetst, met samenhang en detail. Zandstra debuteerde met Friese novellen, schreef meerdelige radiohoorspelen, jongensboeken, zeemansverhalen, streekromans, toeristische geschriften over landschappen en cultureel erfgoed, literatuurstudies over botanie en geologie, een prehistorische roman en trilogie, historische romans en in 1965 verscheen postuum een autobiografische roman.

Historisch radiohoorspel
Water speelt in zijn oeuvre een grote rol en ook in het hoorspel uit de aankondiging: “9.00 n.m. “IJs op de Zuiderzee” Hoorspel door Evert Zandstra, naar gegevens der wonderbare redding van Klaas Klaassen Bording en zijn beide zonen, na een veertiendaags omzwerven op het drijvend ijs in de Zuiderzee, in het jaar 1849. Opvoering door het VARA-Toneel o.l.v. Willem van Capellen.” Anno 1849 was de waterregulering in ons land nog niet was aangepast en digitaal gemonitord en bestond er geen gsm was om vanaf zee contact te maken met familie of hulpverleners. Het door de Afsluitdijk ontstane IJsselmeer was nog een woeste Zuiderzee met getijden.

Op een ijsschots de Zuiderzee over
De lithografie: “Klaas Klaassen Bording en zijne beide zonen den 13 Jan.ij van Durgerdam ter botvangst uitgegaan, en na 14 dagen omzwerving op eene ijsschots in de Zuiderzee den 27 Jan,ij 1849 te Vollenhove opgenomen.” verbeeldt het drietal dat met een slede op het ijs bij Durgerdam te lang was gaan bot kloppen en vangen en verrast werd door de dooi. Ze  dreven twee weken over de ijzige Zuiderzee en werden aan de andere kant, in Vollenhove in Overijssel van de ijsschots gehaald. De prent is: “Opgedragen aan Zijne Excellentie den Heer Staatsraad Gouverneur der Provincie Overijssel Mr. G(eorge) I(saac) Bruce.”

Jacob Plügger
Klaas Klaassen Bording en zijn zoons leunen op de ijsslede met provisorische mast met zeil en in de top een rode halsdoek van de 19-jarige zoon Klaas en een waterketel. Evenals zijn vader zal Klaas later bezwijken aan de gevolgen van deze tocht, zijn 17-jarige broer Jakob keert wel terug naar Durgerdam. In en naast de slede liggen netten, een vismand, platvissen en een ijsbijlen. Rechtsonder in beeld staat: “J. Plügger Fc (fecit, gemaakt door), 1849.” Prentmaker, Jacob Plügger (1795, Enkhuizen aan de Zuiderzee -1871, Haarlem) was tekenleraar en directeur van de tekenschool te Hoorn en later te Zwolle. Plügger kende het vissersleven en de kleren en klompen kloppen met de werkelijkheid schilderden het drietal met leren laarzen aan ZZC).

Tekst Gerhild van Rooij, historische illustraties:

1. Evert Zandstra Evert Zandstra (pasfoto, kennisbank-waterbouw.nl/).
2. Onderwijzer  Alle Friezen, Bevolkingsregister Dl 17-064, Periode 1910-1921 Smallingerland Gezinskaart (Beroep vader, verhuizing Evert Zandstra).
3. Beeldend oeuvre  Authentiek verhaal der wonderbare redding van Klaas Klaassen Bording en zijn beide zonen (Collectie Zuiderzeemuseum).
4. Historisch radiohoorspel  Aankondiging “IJs op de Zuiderzee” .oorspel
5. Op een ijsschots de Zuiderzee over  Prent RP-P-OB-88.933, Verzamelaarsstempel, verso, Lugt 2228, (Catalogus FMH 7154-a). Drukker: Steuerwald & Co.en uitgever: R. van Wijk Anthsz. Staan vermeld op de Prent).Vervaardiging prent en druk, Nederland. Uitgever: Zwolle, Overijssel, blad hxb 617×880 mm, collectie Rijkmuseum.
6. Jacob Plügger IJsklompen uit 1845-1849 van Klaas Bording (1804-1849) bxhxl 10x12x29 cm (008477 Zuiderzeemuseum, Enkhuizen, schenking 17.03.1966.