Geschiedenis, kunst en erfgoed in Lippenhuizen e.o.

Door Gerhild van Rooij

 

74. Evert Zandstra radiohoorspelen 1936-1937 en remake 1952 (2)

16 feb 2024 | Geschiedenis

Radio
In de jaren dertig van de twintigste eeuw is de sfeer al wel gespannen, maar gaat het leven in Lippenhuzen en Nederland nog grotendeels z’n gewone gang. Televisie komt pas op in de jaren vijftig en in de jaren dertig is het louter geluid dat voor de radio de sfeerbeelden, personages en omgeving moet scheppen. Muziekuitvoeringen en hoorspelen geven afleiding naast het verontrustende wereldnieuws. Op de vrije zaterdagavond en zondag en ook door de week worden wel hoorspelen geprogrammeerd. Nieuws en entertainment zijn nu 24/7 online beschikbaar en onderweg terug te horen of zien, vroeger was dat anders.

Zaterdag en zondag
Op zaterdagavond schaarden volwassenen zich vaak samen rond het radiotoestel en op zondagmiddagen luisterde het hele gezin vaak naar de radio. In 1936 schreef Evert Zandstra zijn radiohoorspelreeks De woudlopers en in 1937 de serie De woudlopers (deel twee). Alle delen zijn uitgevoerd onder regie van Willem van Cappellen en uitgezonden door de Omroep de V.A.R.A., de eerste serie op zondagmiddagen tussen 15.00 en 17.30, de tweede op woensdagmiddagen, op dezelfde tijd. Volgens de online catalogus hoorspelen.eu is de serie van oorsprong Nederlands en beslaan deel een en twee beslaan samen tien afleveringen van tweeëneenhalf uur. Deze lengte was in de begintijd van de radio gewoon, de handelingen bij het toneel waren trager dan nu.

De Woudlopers
De delen uit de radiohoorspelserie De woudlopers droegen een eigen titel. Op zondag 10-06-1936, speelde Twee vrienden vinden elkaar (1), op 17-06-1936 De voorbereiding (2), op 24.06-1936 Op weg naar de prairiën (3), op 01.07.1936 Onder de Indianen (4), op 08.07.1936 In de wildernis Onder de Indianen (5), en op 15.07.1936 Uit de wildernis naar veiliger streken (6) als voorlopig slotdeel. Een half jaar later, januari 1937, werden nog vier delen uitgezonden, deze keer niet op zondag maar op woensdag. De woudlopers deel twee (II), begon op 06-01-1937 met Een kampvuur in het woud (7 of 1-II), op 13.01-1937 volgde In het paradijs (8 of 2-II), op 20.01.1937 De goudvelden in Californië (9 of 3-II) en op 27.01.1937 het laatste deel Een avontuurlijke redding (10 of 4-II).

Philips radio, 1936-1940
Het Rijksmuseum in Amsterdam bezit een in december 1983 door J.C. Nienaber geschonken. Radio. Het radiotoestel ook wel radio-ontvanger genoemd is een radio van Phillips, Type 456 A 4, nr. E 55764 E 02 50 H2. 55W, uit de periode 1936-1940. Vergeleken met de oudere pendulevormige radio’s was deze radio in de tijd dat De Woudlopers-serie werd uitgezonden modern. De bijna vierkante radio in bruin houten kast met afgeronde hoeken aan de voorzijde heeft boven op een uitklapbare glazen plaat met de schaalverdeling voor de verschillende radiostations.

Radioluidspreker, 1936
De afgebeelde Philips 9602 luidspreker uit 1936 is in verband met de resonantiepiek bedekt met een strak linnen hoesje. In de periode waarin de V.A.R.A. de hoorspelseries van Zandstra uitzond was de voorzijde van de radio van textiel en waren de luidsprekers met textiel bekleed. De radio had aan de voorzijde knoppen voor het aan- en uitzetten, om radiostations te zoeken en om het volume en de helderheid van het geluid te regelen. De achterwand van de radio is van karton, andere delen zijn van hout, bakeliet en metaal. Het formaat van de radio was 32.5 cm hoog, 38 cm breed en 26.5 cm diep.

Remake hoorspel
Er is weinig geluid- en beeldmateriaal bewaard van radiohoorspelen uit de beginperiode van de radio, wel staat in de online catalogus Hoorspelen NPO voor zover te achterhalen informatie over uitgezonden hoorspelen door de Nederlandse Publieke Omroep. Bijvoorbeeld, data van uitzending, de tijdsduur, namen van de omroep, auteur en regisseur. Het in december 2023 beschreven radiohoorspel IJs in de Zuiderzee van Evert Zandstra staat tweemaal in de per kwartaal ingedeelde catalogus. In het eerste kwartaal van 1937 is IJs in de Zuiderzee op zaterdag13 februari 1937 van 21.00-21.30 uur uitgezonden, de remake staat in de catalogus van het laatste kwartaal van 1952 en is op woensdag 12 november 1952 van 21.00-21.35 uitgezonden. Beide jaren is de auteur Evert Zandstra en de regie van Willem van Cappellen.

Rolverdeling
Bij de remake uit 1952 staat de rolverdeling: Eva Janssen: De vertelster, Piet te Nuyl sr. Bording, Sacco van der Made: Klaas (zoon Bording), Frans Vasen: Jaap (zoon Bording), Nel Snel: Vrouw Bording, Nico de Jong: De burgemeester, Jo Vischer: Evert Schokker, Frits Bouwmeester jr.: Een schipper, Frans Somers: Steven, zijn knecht, Constant van Kerckhoven: De dokter, Bert Dijkstra: De dominee, Willem de Vries: Eerste visser, Wam Heskes: Tweede visser, Miep van den Berg: Een vissersvrouw. Ze zijn te horen op oude radio’s en FM-radio.

Eerste integrale FM
Na de Tweede Wereldoorlog raakte Duitsland een groot deel van Middengolf frequenties kwijt en kreeg de ontwikkeling van de FM-omroep een extra impuls. Deutsche Philips GmbH – Hamburg produceerde in 1951/1952 een radiotoestel voorzien van FM-ontvangst en lange,- midden- en kortegolfontvangst, de BD 522 Jupiter genaamd. De BD522A versie was voor wisselstroom, de BD522U voor wissel- en gelijkstroom. Het toestel werd in Nederland gebouwd als BX524A en was de eerste Philips radio met integrale FM-ontvangst.  

Tekst Gerhild van Rooij.

Fotonotities
1 Radio: Pendulevormige Philips radio 930A, ontwerp Louis Kalf 1931 (CCSA).
2 Zaterdag: Willem van Capellen (1889-1967), o.a. regie hoorspelen van Zandstra in 1936, 1937 en 1952 (www.hoorspelen.eu/catalogi/npo-1936-02.html), id. 1936-03, id.1952-04).
3 De woudlopers: Glazen radiozenderschaal Philips 750A radio (Piet Blaas).
4 Philips: Mei 1943 voor de Duitse bezetters verstopte radio uit 1936-1940, om in het geheim de BBC en Radio Oranje te volgen (NG-1983-69, Rijksmuseum, Amsterdam).
5 Radioluidspreker: Philips 9602 luidspreker uit 1936, 21,5 cm hoog x diameter 19,4 cm.
6 Remake…: Bakelietradio Philips uit 1952, het jaar van de remake IJs in De Zuiderzee.
7 Rolverdeling: Logo V.A.R.A., ontwerp Albert Hahn jr., echte naam Albert Pieter Dijkman (1894-1953), illustrator, tekenaar van politieke prenten en boekbandontwerper.
8 Eerste… FM: BX524A Philips, 1953, fl. 398,- (www.techniekvantoen.nl/philips-bd-522a/).