Geschiedenis, kunst en erfgoed in Lippenhuizen e.o.

Door Gerhild van Rooij

 

76 Wereldnieuws en entertainment.  Radio 1939-1945 (1)

12 apr 2024 | Geschiedenis

4 september 1939
In de jaren dertig van de twintigste eeuw is er als gevolg van de economische crises, armoede, ook bij de familie Zandstra in Lippenhuizen. In Europa loopt de politieke spanning op, maar het dagelijks leven in Opsterland gaat nog grotendeels z’n gewone gang. Tekenaar en filmrecensent Leendert Jurriaan (Leo) Jordaan (1885-1980) laat zich in de jaren dertig al geen rad voor ogen draaien en keert zich in zijn prenten al fel tegen het Hitlerbewind. De radio brengt in die jaren naast nieuws ook entertainment waaronder hoorspelen van Evert Zandstra. September 1939 verneemt de Nederlandse bevolking via de radio en geschreven pers dat het Duitse leger Polen is binnengevallen. Engeland en Frankrijk verklaren Duistland de oorlog. Op 4 september 1939 bericht de Staatscourant dat Nederland neutraal blijft.

10 mei 1940
Het leger wordt in 1939 gemobiliseerd, ook in Friesland. Men is zich bewust van de oorlogsdreiging. De radio blijft belangrijk om tijdens de vele spanningsvolle dagen op de hoogte te blijven en brengt nieuws sneller dan de gedrukte pers. In 1940 worden nog nieuwe radio’s van bakeliet gekocht. Nog geen jaar nadat het Nederlandse leger is gemobiliseerd valt op 10 mei 1940 het Duitse leger vanuit de Oostgrens het neutrale Nederland binnen. De Duitse militairen trekken door Friesland en de eerste Nederlandse slachtoffers vallen, enkele dagen later, na het bombardement op de havenstad Rotterdam, capituleert Nederland

5 mei 1940, radio met voorbedachten rade
Vijf dagen later, op woensdag 15 mei 1940 staat de bezetter voor de Radio-omroep in Hilversum. Een Duitse vrachtauto komt voorrijden voor een van de studio-gebouwen en zelfs als zou de radiostudio op die dag onklaar gemaakt zijn geweest, dan nog zou de bezetter daar geen enkele last van ondervonden hebben. De bezetter kwam met vooraf al geplande radio-uitzendingen naar de studio. In de vrachtauto lag alles wat er nodig was voor de uitzendingen inclusief een programma-verzorging van twee weken. Geen Duits radioprogramma, maar een zogenaamd typisch “Nederlandsch” radioprogramma dat tot in de puntjes was voorbereid en zo afgespeeld kon worden van de meegebrachte grammofoonplaten, met zelfs nog optredens van ‘Joodsche artiesten’.

Grootmoeder komt sprookjes vertellen
De radio werd meteen ingezet door de bezetter. De collectie Atlas van Stolk bevat een originele tekening uit de verzamelbundel Nachtmerrie over Nederland van Leo Jordaan. Het cynische bijschrift luidt: Grootmoeder komt sprookjes vertellen, naar het gelijknamige sprookjesboek van (toneel-)schrijfster, actrice en voordrachtskunstenaar Anna Wensma-Klaassen (1881-1944). De overheersende ‘grootmoeder’ heeft haar sprookje grondig voorbereid met als doel om de binnen de nazistisch Duitse opvatting passende Nederlanders in te palmen en Nederland voorgoed deel te maken van het Duitse Rijk. Jordaans gaf ‘grootmoeder’ Joseph Goebbels het sprookje Nieuwsberichten Propaganda in de hand terwijl ze met de andere hand op een grote radio leunt

Leo Jordaan, spotprent en radio
Hij was meer dan vijftig jaar werkzaam als politiek tekenaar voor onder meer Het Leven, De Notenkraker en De Groene (Amsterdammer) waarvan hij van 1928 tot 1936 mederedacteur is en vanaf 1932 de hoofdtekenaar. Lang voordat Nederland bezet wordt bespot hij Hitler en zijn bewind. Op 11 mei, de dag nadat de Duitse militairen naar Nederland zijn opgerukt en ons land binnenvallen, verschijnt zijn laatste frontpaginaplaat voor het blad. Het is een bijtend beeld van Willem de Zwijger met ervoor een kop van een gehelmde Duitser boven de woorden ‘Ons Schildt ende Betrouwen’. Jordaan blijft onverschrokken spotprenten tekenen die binnen in het blad te zien zijn, totdat op 12 oktober 1940 de laatste aflevering verschijnt. Het periodiek wordt op bevel van de bezetter opgeheven, waarna Jordaan thuis doortekent. Zijn spotprenten geven samengebalde informatie over de Tweede Wereldoorlog.   

Nachtmerrie over Nederland
Op 5 mei 1945 verschijnt de speciale uitgave van het weekblad de Groene Amsterdammer: Nachtmerrie over Nederland: een herinneringsalbum, 1940-1945, met indringende anti-bes zettersprenten van politiek tekenaar Leo Jordaan, in een bijschrift schrijft hij: “De bladen mogen dìt niet, de bladen mogen dàt niet, de bladen moeten dìt, de bladen moeten dàt”, zo kwamen, aanvankelijk nu en dan, ten slotte vrijwel dagelijks, de snauwende bevelen uit Den Haag. De ene keer waren het doortrapt-gemene bevelen (Duitse artikelen moesten als eigen artikelen worden geplaatst), de andere keer waren ze bespottelijk (geen sterretjes meer tussen alinea’s, want… er komt een ster voor in de vlag van de Sovjet-Unie), maar de Feldwebel (een Duitse sergeant) die de redacties toebeet, eiste nakoming, want anders…Na de dood van Jordaan zijn circa 2300 tekeningen van Jordaan opgenomen in de collectie van Atlas Van Stolk, waaronder het herinneringsalbum, een topstuk in de verzameling.  Na de oorlog tekende Leo onder meer voor Vrij Nederland en Het Parool.

Tekst: Gerhild van Rooij

Notities
1. Staat van Oorlog, invulformulier oor burgemeester (collectie NIOD)
2. Schets no II Schematisch overzicht van de hoofdrichtingen van den Duitschen inval (collectie NIOD)
3. “De gelijkgeschakelde pers” in: Nachtmerrie over Nederland, Herinneringsalbum 1940-1945. 1945, speciale uitgave, De Groene Amsterdammer, vormgeving Jan van Keulen, tekeningen L.J. Jordaan.  Terugblik op bezetting in dertig lithografische spotprenten (Collectie IISG  L11/479).
4. Spotprent “Grootmoeder komt sprookjes vertellen,” Leo Jordaan, gepubliceerd in: zie 3
5. Boekomslag Grootmoeder komt sprookjes vertellen, bijeengebracht door A. Wensma-Klaassen, tekeningen Jan Wiegman.
6. Theo van Haren Noman. Leendert Jurriaan (Leo/Leen) Jordaan (1885-1980), 20.12.1945, portret, zwart-witfotoreportage, Anefo collectie Nationaal Archief (toegang 2.24.01.03, bestanddeel 901-2768).