Geschiedenis, kunst en erfgoed in Lippenhuizen e.o.

Door Gerhild van Rooij

 

77 Bescherming tegen ‘Onjuiste berichten’ Radio 1939-1945 (2)

20 apr 2024 | Geschiedenis

Bescherming tegen ‘Onjuiste berichten’, Juli 1940, Radio 1939-1945 (2)

1939, Neutraal
Onze regering bracht op 3 september 1939 een buitengewone Staatscourant uit. Kranten schreven op 4 september: “Nederland blijft neutraal!
Proclamatie in een buitengewone Staatscourant. Tal van voorschriften.
’s GRAVENHAGE, 4 Sept. De regeeringspersdienst meldt:
Een gistermiddag verschenen buitengewone Staatscourant bevat een neutraliteitsproclamatie waarin ministers van algemeene zaken a.i., van buitenlandse zaken, van justitie, van defensie en van koloniën, daartoe door H.M. de Koningin gemachtigd, ter kennis brengen van een ieder wien zulks aangaat, dat de Nederlandsche regering ter zake van den oorlogstoestand, die is ontstaan tusschen eenige vreemde mogendheden, volstrekte onzijdigheid zal in acht nemen.”

Radio
De radio was in Opsterland en Nederland vrij te beluisteren en de kranten werden nog niet van staatswege gecensureerd, zoals in buurland Duitsland. Inwoners van Nederland horen na de neutraliteitsverklaring via hun radio-ontvangers nog wat er in andere landen en werelddelen gebeurt en welke houding ingenomen wordt ten opzichte van de oorlogvoering door Duitsland. Op 10 mei 1940 valt Duitsland ons land, België, Luxemburg en Frankrijk binnen. Luxemburg wordt dezelfde dag bezet, Nederland geeft zich over op 15 mei, België op 28 mei. Groot-Brittannië steunt Nederland, België en Frankrijk, maar trekt zich later terug. De radio-uitzendingen veranderen na 15 mei. Velen beluisteren buitenlandse zenders, waaronder de BBC.

‘Successen’
De bezetter meet de eigen successen breed uit in de pers en op de radio. De voortgang van de zegetocht om het Duitse Rijk uit te breiden en in stand te houden moet veelvuldig gehoord worden. Er is geen ruimte voor een ander verhaal. De Duitse regeringsleider in Nederland voert regels in om de hele Nederlandse bevolking te doordringen van die succesverhalen op de radio met nog wel bijpassend nationaalsocialistisch Nederlandstalig entertainment. Op 6 juli, na nog geen twee maanden bezetting, wordt het luisteren naar de radio aan nieuw opgelegde regels gebonden. De luistervrijheid wordt drastisch ingeperkt met onderstaande verordening die een beschermingsmaatregel zou zijn voor inwoners van ons bezette land in plaats van censuur die alleen de bezetter dient. De eerste paragraaf omschrijft het luistergebod.

Verordening “Bescherming”, Paragraaf 1 
Verbod van luisteren naar buitenlandsche zenders.
Bescherming van de Nederlandsche bevolking tegen onjuiste berichten.
In het heden uitgegeven Verordeningenblad (no. 9) is afgekondigd een verordening van den Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandsche gebied ter bescherming van de Nederlandsche bevolking tegen onjuiste berichten.” “Paragraaf 1.
Door middel van de radio mogen slechts uitzendingen beluisterd worden die uitgezonden worden:
1)Door zenders binnen het door de Duitsche Weermacht bezette Nederlandsche gebied, 
2) door zenders binnen het Groot-Duitsche Rijk met inbegrip van het protectoraat Bohemen en Moravië, alsmede van het gouvernement generaal voor het bezette Poolsche gebied,
3) door zenders, die aangesloten zijn op een van de onder nummer 1 en 2 genoemde zenders.”

Paragraaf 2. Straffen
Op het misdrijf ‘Luisteren naar een radioprogramma op andere, dan de toegestane radiozenders of meedelen wat men daar gehoord had’ stonden zware straffen. Het innemen van radiotoestellen zou een onvoldoende maatregel zijn, de pleger van bovenstaand misdrijf moest afschrikwekkend gestraft worden omdat nieuws van andere zenders het gezag van de bezettende macht ernstig kon ondermijnen.
“Paragraaf 2: 1) Hij die een anderen, dan de in paragraaf 1 opgesomde zenders opzettelijk beluistert wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste 2 jaar en met geldboete van ten hoogste 100.000 gulden of een van deze straffen! In bijzonder ernstige gevallen kan een gevangenisstraf van ten hoogste 10 jaar opgelegd worden en een geldboete van onbeperkte hoogte of een van deze straffen opgelegd worden.
2) De gebezigde ontvangsttoestellen moeten in elk geval verbeurd-verklaard worden
3) Hij, die berichten, die hij direct of indirect, door een ingevolge alinea, verboden handeling verkregen heeft, opzettelijk verspreidt, valt eveneens onder de strafbepalingen van alinea 1.
4) Handelingen in alinea 2 of 3 genoemd, worden als misdrijf beschouwd.”

Rechtsorde
De Rijkscommissaris was in Nederland de hoogste in gezag en moest zorgdragen voor de, sinds de bezetting in 1940 geldende rechtsorde en uitvoering van de aan personen, groepen of de gehele bevolking opgelegde maatregelen, waaronder de in Verordeningenblad no. 9 afgekondigde verordening ter bescherming van de Nederlandsche bevolking, een van de vele verordeningen voor algehele onderdrukking van die Nederlandse bevolking. Het verbieden om alleen naar zenders horend bij het toenmalige Duitse Rijk te luisteren hoorde bij de strategie van onderdrukking. Nederlanders en ook inwoners in andere bezette gebieden het recht op vrije nieuwsgaring ontzeggen betekende het recht ontnemen om zelf kennis te kunnen nemen van informatie over de gevechtsgang van verschillende landen tegen de onderdrukking van de Duitse machthebbers en hun handlangers.  

Geen termijn, Paragrafen 3 en 4
De Rijkscommissaris stelde zelfs geen termijn aan de strafvervolging, voor luisteraars naar andere dan door de toegestane radio-uitzendingen, zoals te lezen is in:
Paragraaf 3: 1) De strafvervolging op grond van paragraaf 2 vindt slechts plaats op bevel van den Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandsche gebied.
2) Het bevel ingevolge alinea 1 is aan geen termijn gebonden. Het kan zich bepalen tot bepaalde personen.


Paragraaf 4: Deze verordening treedt in werking op den dag van afkondiging (dus 6 Juli).”
De bezetter slaagde er maar voor een deel in om de bevolking uitsluitend naar de toegestane zenders te laten luisteren, ondanks de zware straffen voor het vergrijp naar andere radio-uitzendingen te luisteren.

Tekst Gerhild van Rooij.

Notities
1. Nederland blijft neutraal! Proclamatie in een buitengewone Staatscourant, d.d. 4.09.1939 september (collectie Gerard de Boer).
2.
Nederland in Oorlogstijd 1940-1945. Detail, ‘Inval der Duitschers’Oorlogsaffiche, met op Nederlandse kaart scenes, en rondom cartouches met nog 20 getekende scenes, Lithografie 100×70 cm. 1945, opdracht en uitgave Stichting 1940-1945, Heerengracht 957, Amsterdam (op zaal in Victory Museum, Grootegast).
 
3.P. de Jong. In memoriam 10-14.5.1940, politieke ontwerptekening, 1940 (collectie Het militaire leven, 108236, Nederlands Nationaal Militair Museum, Soesterberg).
 4.
L.J. Jordaan. Spotprent Nieuwe ‘vorst’ Seyss-Inquart en slippendrager NSB-leider Anton Mussert (bron Atlas van Stolk, Rotterdam, zie Jordaan in ‘Radio 1939-1940 (1)’, De Harker).
  5.Verbod van luisteren naar buitenlandse zenders, Krantenbericht juli 1940 (bron Radio Oranje (art19.com).
  
6.Cartouche “Onhoorbaar als een stil gerucht zond men de tijding door de lucht” (bron in notitie 2).
  7.
‘Luisterverbod’, Londen, 11 augustus (Reuter). Generaal von Falkenhausen gaf een besluit uit, waarbij aan de bevolking van België en het bezette gedeelte van Frankrijk wordt verboden naar den Britschen omroep te luisteren. (Het Batiavisch Nieuwsblad, Maandag 12.08.1940 Ochtendblad)
  
8.Radiotoestel, 1940-1941.