Geschiedenis, kunst en erfgoed in Lippenhuizen e.o.

Door Gerhild van Rooij

 

78 Piterkerk, 75-jarige luidklok uit 1949

15 mei 2024 | Geschiedenis

Piterkerk,75-jarige luidklok uit 1949 verwijst naar plundering door bezetters.

10 MEI 1940
Het is mei, we kunnen in Lippenhuizen en ons land bronzen torenklokken horen luiden, gaan en staan waar we willen. Het lijkt gewoon, maar dat is het niet. Op 10 mei 1940, nu 84 jaar geleden, vielen Duitse strijdkrachten vanuit Oost-Nederland ons tot dan toe neutrale land binnen. Het is het begin van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Veel monumenten herinneren aan die wrede tijd. In de op 17 november 1971 onder nummer 31859 ingeschreven in het register van Rijksmonumenten ingeschreven Piterkerk aan de Buorren 30, hangt een klok in de toren die tegelijk ook monument is voordoor de bezetter weg geroofd cultureel erfgoed. De periode van de Tweede Wereldoorlog wordt in Nederland wel aangegeven met ‘de oorlog’. In de Eerste Wereldoorlog wordt België en ook Frankrijk zwaar getroffen, de landen lijden immense verliezen op alle gebied. In België wordt die Eerste Wereldoorlog de Grote Oorlog genoemd, maar voor ons land is de Tweede Wereldoorlog eerder de grote oorlog.

GEALLIEERDEN 1944-1945
De bevrijding van Nederland in 1944-1945 is vooral te danken aan de inzet van buitenaf in samenwerking met het Nederlands verzet. Vanaf 14 september 1944 is in het najaar het zuiden van Nederland langzaam bevrijd door de geallieerden, de samenwerkende Engelse, Amerikaanse, Canadese en Poolse legers. Tijdens de hongerwinter 1944-1945 stokt de bevrijding, maar in het voorjaar gaat de bevrijding verder door. Die bevrijding kost de nodige offers, zoals elke bevrijding. De Nederlandse Bevrijdingsdag is 5 mei, de dag van de overgave van het Duitse leger, de dag dat het grootste deel van Nederland bevrijd is, al vallen er op en na 5 mei nog slachtoffers. Bij gevechten op 7 mei tussen de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) en de SS in Veenendaal verliezen bijvoorbeeld drie BS’ers  hun leven. Geallieerde tanks rijden 9 mei Veenendaal binnen en 10 mei is Veenendaal pas bevrijd. De Waddeneilanden zijn nog bezet, Texel wordt op 20 mei bevrijd, daarna volgen de andere eilanden, als laatst Schiermonnikoog waar de Duitse militairen pas op 11 juni met veerboten worden afgevoerd.

15 APRIL EN 5 MEI
Lippenhuizen is op 14 april 1945 bevrijd, een dag voor de officiële Friese Bevrijdingsdag die op 15 april valt. Het is de dag dat het grootste deel van Friesland bevrijd is. Na de oorlog worden monumenten opgericht om bepaalde mensen, groepen, gebeurtenissen en verliezen te gedenken. In de kerk in Lippenhúzen is er tijdens de oorlog al een leegte. De kerkklok is er weggehaald, of beter geroofd door de bezetter. In het dorp, en op de wegen en velden daaromheen, wordt het luiden van de kerkklok gemist. De op gezette tijden door de ruimte uitklinkende klanken overkoepelden alles en verbonden de gemeenschap, het dorp en de omgeving. De klank van de eigen kerkklok markeerde de uren in de dagen en nachten. De welluidende kerkklok was als een baken in de tijd en voor de kerkgemeenschap betekent het luiden van de klok bovenal een hemelse verbinding.

75-JARIGE NIEUWE KLOK
Het zal na de oorlog nog jaren duren eer een kerkklok geluid kan worden. De Lippenhústers zorgen zelf dat hun Piterkerk weer een klok krijgt. Het is tekenend dat het kerkgebouw in 2015 met ook weer door de bevolking ingezameld geld gerestaureerd. De nieuwe bronzen kerkklok is in 1949 in deze kerk geplaatst, maar dat betekent niet dat de oude klok vergeten wordt. Kerkklokken werden naar Duitsland, afgevoerd om er oorlogstuig van te laten maken. De Nazi’s hebben tijdens de Tweede Wereldoorlog veel meer met vakmanschap gegoten bronzen kerkklokken met allemaal een eigen onvervangbare klank, uit Nederlandse, Belgische en ook Duitse kerktorens gehaald, ook carillons zijn tijdens de oorlog in beslag genomen. De helft van alle Nederlandse kerkklokken is door die plundering voor goed verdwenen. Nog teruggevonden geroofde klokken zijn na de oorlog zo mogelijk herplaatst. De welluidende bronzen klok van Lippenhuizen maakte deel uit van de Duitse oorlogsbuit en is nooit teruggevonden. Op de plaats waar de buitgemaakte Van Bergen erfgoedklok hing, hangt nu al 75 jaar een nieuwe klok.

Monument
In 1949 is de nieuwe 475 kilogram wegende klok in de toren van de Piterkerk gehangen. De Lippenhústers hebben zelf via verschillende acties het geld bijeen gehaald voor de in 2008 nog gerestaureerde klok. De klok luidt als vanouds en ‘roept bij leven en dood’, zoals blijkt uit onderstaand gedicht van Meester Bosga, hoofd van de lagere school in Lippenhuizen. Zijn gedicht staat in de bronzen kerkklok gegraveerd. De woorden herinneren aan de verdwenen luidklok en daarmee is deze kerkklok tegelijk een oorlogsmonument voor het dorp en de omgeving. De dichtregels met eindrijm houden de door oorlogshandelingen verdwenen bronzen kerkklok in ere, getuigen van het wegnemen van die klok en herinneren er aan dat de Lippenhústers samen voor een nieuwe klok zorgden.

Gedicht van meester Bosgra

“De âlde klok troch Dútslân naem
Is neat te plak wer kaem
’t Liphúster folk net sleau, dat spande gear
Foar ’t doel -in nije klok- hja kamen klear
No galmje ik oer it wide gea
En rop by libben en by dea.”

Tekst Gerhild van Rooij.

Notities
1. 10 mei 1940, zwart-witfoto Duitse parachutisten landen in Nederland, op 10 mei 1940 (Collectie: NIOD, Amsterdam (Beeldbank WO2), fotograaf onbekend)
2. Geallieerden, foto veteraan Jim Park van The Royal Winnipeg Rifles kwam in 1944 aan land in Normandië, bij Juno Beach, vocht in de Slag om de Schelde en kwam via het oosten van het land terecht in Friesland en Groningen. Bij gevechten in Delfzijl gevochten is hij bij een ontploffing dwars door een raam geblazen en doof geworden.’ (mei 2022, Gerhild, auteur, naast 97-jarige veteraan, privé-archief)
3. 15 april – 5 mei 1940, illustratie Omgekomen geallieerden tijdens bevrijding in Nederland, ook aan ziektes of ongelukken tijdens militaire operaties overleden soldaten. NB In grensstreken is het moeilijk vaststellen of een militair op Nederlands grondgebied sneuvelde. Vanuit de bronnen is geen nauwkeuriger schatting mogelijk (thedutchhistorian.nl)
4. 75-jarige klok, foto Rijksmonument, Piterkerk, Hervormde kerk, De Buorren, Lippenhuizen (Detail uit foto Jan Dijkstra, CCSA4)
5. Monument, kunstwerk van Jan van der Meulen, in expositie 75 jaar bevrijding (2015, Observeum, streekmuseum en Sterrenwacht, Bergum).
6. Gedicht, Vintage Postkaart Piterkerk Lippenhuizen